يراننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ وزىندىك قۇرىلىمى بار. كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي, ەلدىڭ ەڭ جوعارى باسشىسى «ۆەلايات-ە فاكيح» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, «جوعارعى ءدىني جەتەكشى» (راحبار) بولىپ تابىلادى (57-باپ). راحباردىڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى ورگاندارىنا ءابسوليۋتتى بيلىگى بار جانە ول قاجەت بولعان جاعدايدا پرەزيدەنتتى قىزمەتىنەن بوساتا الادى. سونىمەن قاتار, راحبارعا قارۋلى كۇشتەر مەن قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن جونەلتۋ جانە باسقارۋ, سونداي-اق ىشكى جانە سىرتقى ساياسي باسىمدىقتاردى انىقتاۋ وكىلەتتىكتەرى بەرىلگەن (110-باپ).
يراندا راحبار 86 مۇسىلمان ءدىنباسىلارىنان قۇرالعان «ساراپشىلار كەڭەسى» تاراپىنان سايلانادى جانە ءوز مىندەتىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اتقارادى. الايدا, راحبار قۇقىقتىق مىندەتتەرىن ورىنداي الماي قالعان جاعدايدا, ءپاتۋا بەرۋگە قاجەتتى قابىلەت, ءادىل, تاقۋا, شىنايى ساياسي-الەۋمەتتىك كوزقاراستار مەن باسقارۋشىلىق داعدىلار سياقتى ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 109-بابىندا كورسەتىلگەن شارتتاردى جوعالتقان جاعدايدا نەمەسە وسى تالاپتاردىڭ بىرەۋىنەن ايىرىلعانى اشكەرەلەنگەن جاعدايدا قىزمەتىنەن بوساتىلادى. بۇل شەشىمدى تەك «ساراپشىلار كەڭەسى» شىعارۋعا قۇقىلى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس, پرەزيدەنت اتقارۋشى بيلىكتىڭ باسشىسى جانە راحباردان كەيىنگى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيانى جۇزەگە اسىرۋعا, تىكەلەي راحباردىڭ لاۋازىمدىق مىندەتتەرىنە جاتپايتىن ماسەلەلەر بويىنشا اتقارۋشى ورگانعا توراعالىق ەتۋگە مىندەتتى بولىپ تابىلادى (113-باپ). پرەزيدەنت حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىسىمەن ءتورت جىل مەرزىمگە سايلانادى جانە قاتارىنان ەكى رەتتەن ارتىق سايلانا المايدى (114-باپ). كونستيتۋتسياعا سايكەس, پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر مىنا تالاپتارعا سايكەس بولۋى ءتيىس: ا) ەلدىڭ ازاماتى بولۋى; ءا) يراندىق بولۋى; ب) باسقارۋ قابىلەتىنە يە بولۋى; ۆ) سەنىمدى, تاقۋالى جانە ۇلگىلى ءومىر سۇرگەن بولۋى; گ) رەسپۋبليكانىڭ iرگەلi قاعيداتتارىنا جانە رەسمي مازحابقا (شيزمگە) سەنۋى (115-باپ).
يران كونستيتۋتسياسىندا پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەردىڭ جاسىنا جانە بىلىمىنە قاتىستى شارتتار جوق. وسى سەبەپتى, يراندا پرەزيدەنتتىكتەن جوعارىدا اتالعان تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن كەز كەلگەن ادام ۇمىتكەر بولا الادى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تۋرالى زاڭنىڭ 37-بابىنا سايكەس, پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر بولىپ تابىلاتىن ادام ۇمىتكەر بولۋعا ءوتىنىش بىلدىرەر الدىندا, سول ۋاقىتتا اتقارىپ جاتقان قىزمەتىنەن بوساۋى ءتيىس. پرەزيدەنت زاڭداردى ىسكە اسىرۋمەن قاتار, جوسپارلاۋ, بيۋدجەت, باسقارۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىنە تىكەلەي جاۋاپتى بولادى. بىراق بۇل ماسەلەلەردى باسقارا وتىرىپ ورىنداۋدى باسقا دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە تاپسىرۋى مۇمكىن (126-باپ). سايلانعاننان كەيىن راحباردان ءوز مانداتىن العان پرەزيدەنت قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن تەك راحبارعا بىلدىرە الادى جانە راحبار بۇل ۇسىنىستى قابىلداعانشا پرەزيدەنت ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋعا مىندەتتى بولادى (110 جانە 130-باپتار).
يراننىڭ ساياسي جۇيەسىندە پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ىقپال ەتەتىن تاعى ءبىر قۋاتتى كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋت – 12 مۇشەدەن تۇراتىن «كونستيتۋتسيانى قورعاۋشىلار كەڭەسى» بار. كەڭەستىڭ مىندەتى مەن وكىلەتتىگى – پارلامەنتتىك, پرەزيدەنتتىك, «ساراپشىلار كەڭەسى» مەن رەفەرەندۋم سايلاۋلارىن جانە بۇل سايلاۋلاردا ۇمىتكەر بولعانداردىڭ كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن شارتتارعا سايكەستىگىن باقىلاۋ (99-باپ). كەڭەستىڭ تاعى ءبىر باستى مىندەتى, كونستيتۋتسيانىڭ باپتارىنا تۇسىنىكتەمە بەرۋ جانە پارلامەنتتە قابىلدانعان زاڭداردىڭ يسلام مەن قۇقىققا سايكەستىگىن باقىلاۋ بولىپ تابىلادى (72-باپ). كونستيتۋتسيانى قورعاۋشىلار كەڭەسىنە 6 زاڭگەر مۇشەنى بەكىتۋ جانە پارلامەنت مۇشەلەرىنە مانداتتاردى بەرۋ سياقتى قىزمەتتەردى قوسپاعاندا, «كونستيتۋتسيانى قورعاۋشىلار كەڭەسىنسىز» پارلامەنتتىڭ (يسلام كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسى ءماجىلىسىنىڭ) ەشقانداي زاڭدىلىعى جوق بولىپ سانالادى (93-باپ).
يرانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا بارلىعى 1636 ازامات ۇمىتكەر بولدى. الايدا, «كونستيتۋتسيانى قورعاۋشىلار كەڭەسى» ۇمىتكەرلەردى يران كونستيتۋتسياسى مەن مەملەكەتتىڭ دىنىنە ءارى رەجىمگە سايكەستىگى تۇرعىسىنان باعالاپ, 2017 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تەك 6 ادامنىڭ ۇمىتكەر بولا الاتىندىعىن جاريالادى. اتاپ ايتقاندا, حاسان رۋحاني (بايسالدىلىق جانە دامۋ پارتياسى), يسحاك جاحانگيري (قۇرىلىس باسشىلارى پارتياسى), مۇستافا حاشەميتابا (قۇرىلىس باسشىلارى پارتياسى), مۇحاممەد باگەر گاليباف (پروگرەسس جانە ادىلەت ءۇشىن حالىق پارتياسى), يبراھيم رايسي (جاۋىنگەرلىك ءدىنباسىلار قاۋىمداستىعى), مۇستافا ميرساليم (يسلام كواليتسياسى پارتياسى). مۇحاممەد باگەر گاليباف يبراھيم ءرايسيدىڭ پايداسىنا, ال يسحاك جاحانگيري حاسان رۋحانيدىڭ پايداسىنا سايلاۋدان شىققاندارىن جاريالادى. سايلاۋدا باسقا ۇمىتكەرلەردىڭ جيناعان داۋىستارى كەلەسىدەي بولدى: يبراھيم رايسي 38,5% (15,786,449); مۇستافا ميرساليم 1,16% (478,215); مۇستافا حاشەميتابا 0,52% (215,450). سونداي-اق, 1,190,401 داۋىس جارامسىز دەپ تابىلدى.
يران مەملەكەتى ءۇشىن سىندارلى ءبىر كەزەڭدە قايتا سايلانعان رۋحانيدىڭ ەكىنشى مەرزىمدە جۇزەگە اسىراتىن ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىن 3 نەگىزگى تاقىرىپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى:
1) ەكونوميكا: ءمالىم بولعانداي, 2015 جىلى 14 شىلدەدە يادرولىق مامىلەگە قول قويىلعاننان كەيىن سانكتسيالار مەن ەمبارگولاردىڭ بىرتىندەپ الىنا باستاۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە يران ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتتى. ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى 45%-دان 8,7%-عا دەيىن تومەندەدى. 2016 جىلى ءىجو 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,9%-عا ءوسىپ, 412,3 ملرد دوللارعا جەتتى. ەلدە مۇناي بارلاۋ جۇمىستارىمەن قاتار, مۇناي ءوندىرىسى دە ارتتى. الايدا, حالىقارالىق وقشاۋلاۋدىڭ باسەڭدەۋى مەن سانكتسيالاردىڭ جۇمسارۋى ەلدە جۇمىس ورىندارىن (اسىرەسە, جاستار اراسىندا) ارتتىرۋ باعدارلامالارىنىڭ دامۋى مەن جەكە سەكتور مەن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ارتۋىنا اكەلە العان جوق. وسى سەبەپتى, رۋحاني ەكىنشى مەرزىمىندە ەكونوميكا ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرۋدى, ەل ەكونوميكاسىنا كوبىرەك ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن جاڭا بيزنەس باعىتتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
2) الەۋمەتتىك-مادەني سالالار: رۋحاني بۇل سالادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ دامۋىنا, ءتۇرلى ەتنوستىق جانە ءدىني ازشىلىقتاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي ومىرگە كەڭىنەن قاتىسۋىنا, مادەني سالاداعى كەيبىر شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋعا, ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىنا نەگىزدەلگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە مىندەتتەندى;
3) سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك: سايلاۋالدى باعدارلامادا سىرتقى ساياسات سالاسىندا بايسالدىلىق جانە سانالىلىق قاعيدالارىن ۇستانا وتىرىپ, بۇكىل ەلمەن, اسىرەسە, يسلام ەلدەرىمەن ورتاق مۇددەلەر نەگىزىندە ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن ساياسات ساقتالادى دەپ كورسەتىلگەن بولاتىن. يادرولىق باعدارلاماعا بايلانىستى «جان-جاقتى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» ۇستانا وتىرىپ, يراننىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىندايتىنىن, بىراق قارسىلاس تاراپتىڭ دا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋى قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى. جانە «سولتۇستىك – وڭتۇستىك كولىك ءدالىزى» جوباسىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن ايتتى.
الايدا, كونستيتۋتسياعا سايكەس, ەل قاۋىپسىزدىگى مەن سىرتقى ساياساتقا ىرگەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ مىندەتى پرەزيدەنتتىڭ ەمەس, راحباردىڭ (جوعارعى ءدىني جەتەكشىنىڭ) قۇزىرەتىندە بولىپ تابىلادى. سوڭعى ۋاقىتتا ەل ىشىندەگى كونسەرۆاتورلار راحباردىڭ سىرتقى ساياساتقا قاتىستى ۇستانىمىنا بىرقاتار سىني پىكىرلەر ايتۋدا. وسى ورايدا, راحباردىڭ ەسكەرتۋلەرىنە قاراماستان, ماحمۇد احمادينەجادتىڭ پرەزيدەنتتىكتەن قايتادان ۇمىتكەرلىگىن جاريالاۋى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە ىقپال ەتۋشى توپتاردىڭ (رەفورماشىلار مەن كونسەرۆاتورلار) سىرتقى ساياساتقا دەگەن پىكىرلەرىنىڭ بىركەلكى ەمەستىگىن كورسەتىپ بەردى. وسىلايشا, ەلدەگى كونسەرۆاتيۆتىك ساياسي توپ اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ «جاڭا تاياۋ شىعىس» ساياساتىنا توتەپ بەرە الاتىن ءارى باتىسپەن ىمىراعا بارا بەرمەيتىن راحبارعا مۇقتاج ەكەندىكتەرىن سەزدىرگىسى كەلگەن سەكىلدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, راحبار الداعى ۋاقىتتا رەفورماشىلار مەن كونسەرۆاتورلار اراسىنداعى ساياسي تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە سوڭعىلاردى وزىنە قارسى قويماي, ولاردىڭ سىني پىكىرلەرىن ەسكەرىپ ءارى مەملەكەتتىك ءدىننىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن سىرتقى ساياساتقا باسىمدىق بەرۋى ابدەن ىقتيمال.
وسى ورايدا, يران تاياۋ شەتەلدەردەگى گەوساياسي مۇددەلەرىنە قارسى باعىتتالعان جانە دونالد ترامپتىڭ ساۋد ارابياسىنا جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە وسى ەلدىڭ باسشىلارىمەن قول قويعان ەكىجاقتى اسكەري اليانس كەلىسىمدەرىنە قارسى رەسەيمەن (بالكىم, الداعى ۋاقىتتا ۇقشۇ-مەن) اسكەري ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋى مۇمكىن جانە «شيت جارتى ايى» گەوگرافيالىق اۋماعىندا بەلسەندى سىرتقى ساياساتقا باسىمدىق بەرۋى ىقتيمال. وسىنداي جاعدايدا يراننىڭ سيريا, ليۆان, يراك جانە يەمەن شەڭبەرىندە ساۋد ارابياسىمەن ىقپال ەتۋگە نەگىزدەلگەن باسەكەلەستىگى كۇشەيە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن دەپ توپشىلاۋعا نەگىز بار.
ايداربەك امىربەك,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى
ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى
